نمىكنند و هكذا . . . در حالى كه اگر به ظاهر حديث اخذ كنيم يلزم الكذب زيرا كه كثيرا ما در خارج مشاهده مىكنيم كه مسلمانها خطاء دارند ، نسيان دارند و . . . اينهمه مجتهدين فتاوايشان تغيير و تحوّل دارد پيدا است كه برخى از آنها اشتباه است اينهمه مقلّدين در عباداتشان دچار سهو و نسيان مىشوند و . . . و لذا براى خروج از كذب ناچاريم به حكم دلالت اقتضاء « 1 » در ظاهر حديث تصرّف كنيم و در مقام تصرّف يكى از سه كار را مىتوان كرد كه قبل از آن مقدّمهء كوتاهى را مىآوريم : در علوم ادبيات عرب مىخوانيم : مجاز سه نوع است : 1 - مجاز در اسناد ، و آن عبارتست از اسناد الشيئ الى غير ما هو له ، مثل انبت الربيع البق و حال آنكه منبت حقيقى اللّه است . و مثل جرى الميزاب و حال آنكه جارى حقيقى از ميزاب آب است و . . . 2 - مجاز در كلمه و آن عبارتست از اينكه كلمه‌اى به معناى كلمهء ديگر آيد مثلا : مصدر به معناى اسم فاعل يا مفعول آيد : جعلته تذكرة ، اى : مذكرا ؛ و تبصره ، اى : مبصرا . و عكس اى القضية المعكوسة و اللفظ اى الملفوظ و . . . 3 - مجاز در حذف كه عبارتست از حذف مضاف و تقدير گرفتن مضاف . مثل : و اسئل القرية ، اى : اهلها ، و جاء ربك ، اى : امر ربك و . . . با حفظ اين مقدّمه سه تصرّف را شروع مىكنيم : 1 - يا بايد در ظاهر معناى رفع تصرّف كنيم و آن را بر خلاف ظاهر حمل كنيم كه مجاز در اسناد است يعنى بگوئيم : رفع حقيقتا به معناى ازالة الامر الثابت و ازالة شئ موجود مع وجود مقتضيه و در يك كلام اعدام الموجود حقيقة است ولى در اين

--> ( 1 ) - در خاتمه بحث مفاهيم از ج 1 ، شرح اصول تعريف شده است .